3 ปรัชญาประวัติศาสตร์ (introduction 3)

วัตถุประสงค์การเรียนรู้

1. นักศึกษาอธิบายธรรมชาติและเนื้อหาของ ปรัชญาประวัติศาสตร์ได้ 
2. นักศึกษาอธิบายความแตกต่างของปรัชญาประวัติศาสตร์กับศาสตร์อื่นๆ ได้ เช่น ปรัชญาประวัติศาสตร์กับประวัติศาสตร์ปรัชญา ประวัติศาสตร์กับปรัชญาประวัติศาสตร์ เป็นต้น
3. นักศึกษาอธิบายถึงสิ่งที่ปรัชญาประวัติศาสตร์มุ่งศึกษาได้

3.1  ความหมายของ "ปรัชญาประวัติศาสตร์"

           เราได้พยายามทำความเข้าใจเบื้องต้นของความหมายของ "ประวัติศาสตร์" ในแง่ที่เป็นศาสตร์แขนงหนึ่ง ในแง่ที่มีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับมิติของกาลเวลาและชีวิตมนุษย์ แง่มุมต่างๆเหล่านั้นช่วยให้เราแสวงหาความหมายของเหตุการณ์และอธิบายความเป็นอยู่ในปัจจุบันและอาจจะทำนายล่วงหน้าไปถึงอนาคตได้ ซึ่งนั้นก็ถือเป็นการก้าวเข้ามาสู่ขอบข่ายของ "ปรัชญาประวัติศาสตร์" ในลักษณะหนึ่งแล้ว อย่างไรก็ตามเราอาจมองถึงธรรมชาติของปรัชญาประวัติศาสตร์ได้เชิงเปรียบเทียบกับศาสตร์อื่นๆ 

          

          ขณะที่ประวัติศาสตร์ปรัชญาเป็นการศึกษาระบบความคิดทางปรัชญา หรือพัฒนาการของกระแสความคิดทางปรัชญาผ่านสถานการณ์ สถานที่ในช่วงเวลาต่างๆ ในประวัติศาสตร์  เราแบ่งได้เป็นปรัชญากรีก ยุคกลาง และปรัชญานวยุค และเราอธิบายได้ว่าในแต่ละยุคของปรัชญานั้นนักปรัชญามีเป้าหมาย มีความสนใจในการตอบปัญหาสำคัญของมนุษย์แตกต่างกันออกไป 

         ปรัชญาประวัติศาสตร์ในเวลาเดียวกันจะไม่มุ่งความสนใจไปที่รายละเอียดหรือลำดับของระบบความคิดที่มีมาในอดีต โดยให้ข้อเท็จจริงว่ามีการอุบัติขึ้นหรือมีพัฒนาการอย่างไร แต่จะพยายามเข้าใจว่าสิ่งที่อุบัติขึ้นหรือพัฒนาขึ้นมาเป็นลำดับนั้นมีความหมายอย่างไร ไม่ใช่ในเรื่องของปรัชญาเท่านั้น แต่ทำความเข้าใจและหาความหมายทั้งในแวดวงสังคม การเมือง วิทยาศาสตร์ วัฒนธรรม พูดง่ายๆคือทั้งหมดที่เกี่ยวข้องกับชีวิตมนุษย์นั่นเอง 

         ย้อนกลับไปในอดีตเมื่่อสักประมาณ 50 ปีที่แล้วหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ประวัติศาตร์บันทึกไว้ว่าองค์การสหประชาชาติอุบัติขึ้นและเข้าไปเกี่ยวพันมีบทบาทในหลายๆประเทศทั่วโลก ปรัชญาประวัติศาสตร์จะพยายามหาความหมายของข้อเท็จจริงนี้ อาจจะเป็นการสะท้อนว่าความเป็นหนึ่งเดียวของมวลมนุษยชาติกำลังพัฒนาขึ้นก็เป็นได้ผ่านทางบทบาทขององค์การสหประชาชาติ ซึ่งถือเป็นการตีความข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้นในประวัติศาสตร์ตัวอย่างหนึ่ง 

        เราพบว่าเทคโนโลยีที่เรามีอยู่ทุกวันนี้มีพัฒนาการที่สูงมากเมื่ื่อมองย้อนกลับไปในอดีต จากที่เคยเดินทางด้วยเท้าหรือใช้สัตว์เป็นพาหนะ เราเห็นว่ามนุษย์เริ่มมียานพาหนะที่พัฒนาขึ้นทั้งทางด้านสมรรถนะและความสะดวกสบาย เรือกลไฟ จักรยาน รถไฟ รถยนต์ กระสวยอวกาศ เป็นต้น ปรัชญาประวัติศาสตร์จะตั้งคำถามว่าสิ่งต่างๆ เหล่านี้ที่พัฒนาขึ้นมีความหมายอย่างไร เพื่ออะไร ขณะที่การพัฒนาทางเทคโนโลยียังก้าวเดินไปอย่างรวดเร็วไม่สิ้นสุดแน่นอนอาจจะเป็นสิ่งที่ดีแต่ผลกระทบที่เกิดขึ้นเช่น การจราจรติดขัด มลภาวะทางอากาศ เสียงและน้ำในเวลาเดียวกันก็เป็นอันตรายต่อชีวิตมนุษย์เหมือนกัน และดังนั้นการพัฒนาทางเทคโนโลยีเหล่านี้พาเราไปที่ไหน?        

3.2 ประเด็นที่ปรัชญาประวัติศาสตร์สนใจพิจารณาศึกษาคืออะไร?

         3.2.1 ความหมายของกาลเวลา

         

                            เมื่อมีประวัติศาสตร์แสดงว่ามนุษย์ดำเนินชีวิตอยู่ในกาลเวลา ปัญหาประการแรกของปรัชญาประวัติศาสตร์ที่จะต้องตอบก็คือความหมายของกาลเวลานั่นเอง อดีต ปัจจุบัน อนาคต เป็นมิติต่างของขีวิตมนุษย์ และคาบเกี่ยวกับปัญหานิรันดรภาพด้วย ถ้ากาลเวลาเป็นอะไรที่ทำให้มนุษย์เปลี่ยนแปลงไปเรื่อยๆ จะมีความเป็นจริงไหม? เราบอกได้ไหมว่าเราเป็นใครขณะที่เมื่อผ่านกาลเวลาไปเราอาจจะเปลี่ยนไปอีกแบบหนึ่งแล้ว? ขณะที่เราบอกว่าเราก็เป็นเราอย่างนี้ไม่เปลี่ยนแปลงคุณจะพิสูจน์ความจริงในตัวเราในเรื่องนี้ในกาลเวลาได้ไหม อย่างไร?

           3.2.2 ความหมายของประวัติศาสตร์

                ประวัติศาสตร์ในฐานะที่เป็นศาสตร์แขนงหนึ่งย่อมศึกษาข้อเท็จจริงหลากหลายในอดีตและนำมาเชื่อมโยงกันและกัน เราจะมองดูประวัติศาสตร์ในภาพรวมและสามารถสรุปได้หรือไม่ว่ามันมีระบบหรือมีหลักการอะไรอยู่เบื้องหลังหรือไม่ มันมีพัฒนาการหรือไม่ มีกฎเกณฑ์อะไรบ้างไหม? เหมือนที่นักวิทยาศาสตร์มักสนใจศึกษา กฎธรรมชาติ กฎฟิสิกส์ กฎอิเลคโทรนิคส์ ประวัติศาสตร์มีกฎเกณฑ์อะไรไหม? 

                        

                        ประวัติศาสตร์เป็นระบบที่ถูกกำหนดไว้ล่วงหน้า ตายตัวหรือไม่? ถ้าเป็นอย่างนั้นบทบาทและความรับผิดชอบของมนุษย์จะมีหรือไม่ อยู่ตรงไหนในระบบที่มีลัึกษณะดังกล่าว หรือว่ามันเป็นไปในแบบที่ไม่มีกฎเกณฑ์ และถ้าเป็นอย่างนั้นเรายังคงต้องรับผิดชอบต่อเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในอดีตหรือไม่? เหล่านี้ล้วนแต่เป็นประเด็นศึกษาที่น่าสนใจทีเดียว

          3.2.3 ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์และรูปแบบ

                        เรามักกล่าวอ้างถึงข้อเท็จจริงบางอย่างที่เกิดขึ้นว่าเป็นเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ หรือมักพูดถึงบางคนว่าเป็นบุคคลแห่งประวัติศาสตร์ เราใช้เกณฑ์อะไรในการตัดสินว่าเหตุการณ์หรือบุคคลนั้นเป็นประวัติศาสตร์ การก้าวลงเหยียบผิวดวงจันทร์ทำไมจึงเป็นประวัติศาสตร์ขณะที่เราก้าวลงบันไดออกจากบ้านเมื่อเช้านี้จึงไม่เป็นประวัติศาสตร์? ปรัชญาประวัติศาสตร์จำเป็นต้องศึกษาและอธิบายเกณฑ์ตัดสินดังกล่าว

         3.2.4 ประวัติศาสตร์และการเปลี่ยนแปลง

                      เหตุการณ์บางอย่างที่เกิดขึ้นเราพบว่าเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญมิได้คาดการณ์ไว้ก่อน แต่ว่ามีผลต่อประวัติศาสตร์ของเรา คำถามที่ชวนให้พิจารณาก็คือแล้วมันมีความเป็นเหตุเป็นผลในประวัติศาสตร์หรือไม่ เพราะว่าข้อเท็จจริงบางอย่างที่เกิดขึ้นและมีผลต่อประวัติศาสตร์มันเกิดขึ้นโดยบังเอิญ

        3.2.5   เสรีภาพของมนุษย์

               ผลที่ตามมาจากประเด็นปัญหาข้างต้นก็คือบทบาทของมนุษย์อยู่ที่ไหน ถ้าประวัติศาสตร์ดำเนินไปโดยไม่มีที่มาที่ไปมนุษย์ยังคงต้องรับผิดชอบต่อประวัติศาสตร์หรือไม่ แต่แม้ว่าประวัติศาสตร์ยากจะอธิบายถึงที่มาที่ไปหรือทำความเข้าใจเราก็ยังพบว่าประวัติศาสตร์ก็ได้เปลี่ยนไปตามการตัดสินใจหรือความตั้งใจของบุคคลบางคน ดังนั้นมนุษย์จำต้องแสดงบทบาทในประวัติศาสตร์หรือไม่?

         3.2.6 การประยุกต์ปรัชญาประวัติศาสตร์ 
   
                     การตีความประวัติศาสตร์ยังมีผลมาจากความเข้าใจในความเชื่อคริสตชนด้วย แก่นของความเชื่อคริสตชนได้มาจาก "ประวัติศาสตร์แห่งความรอด" เราเชื่อในพระญาณเอื้ออาทร ในพระเยซูคริสตเจ้าซึ่งมีชีวิตสิ้นพระชนม์และกลับเป็นขึ้นมาจากความตายในประวัติศาสตร์ ถ้าพระองค์เป็นบุคคลในประวัติศาสตร์ ความเชื่อของเราก็จำเป็นต้องเกี่ยวพันกับความหมายของประวัติศาสตร์อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ พระศาสนจักรเองจะเข้าใจธรรมประเพณีไม่ได้โดยปราศจากประวัติศาสตร์ พิธีกรรมก็เช่นเดียวกันจะหมดความหมายถ้าเราไม่เข้าใจลึกซึ้งถึงประวัติศาสตร์ที่อยู่เบื้องหลายการประกอบพิธีกรรมนั้นๆ



อ่านบทความน่าสนใจ 

1. ประเด็นศึกษาและขอบข่ายที่ปรัชญาประวัติศาสตร์มุ่งศึกษามีอะไรบ้าง?
2. การเขียนประวัติศาสตร์กับปรัชญาประวัติศาสตร์ (historiography & philosophy of history)

Job assignment:   

1. เขียนบทความสะท้อนมุมมองของปรัชญาประวัติศาสตร์ เรื่อง "เงื่อนไขของชีวิต" 
2. ภาพยนตร์เรื่อง "Flights" ให้วิเคราะห์ว่า
1. อะไรเป็นข้อเท็จจริง
2. อะไรเป็นผลจากอดีตที่ได้รับ
3. อะไรเป็นส่วนที่มีบทบาทของมนุษย์เข้ามาเกี่ยวข้อง
4. วิเคราะห์อนาคตที่เป็นไปได้ของเรื่องนี้

 

                อ่าน (งานเขียนของเพื่อนนักศึกษา)